Học nước ngoài 1 tháng thay vì 1 năm nhưng vẫn nắm được qui trình sản xuất vắc-xin để áp dụng ở VN, làm lợi cho đất nước hàng trăm triệu USD...
Trước năm 1995, riêng bệnh viêm não Nhật Bản, Việt Nam có 2.500-3.000 ca/năm với tỷ lệ tử vong 40-60%. Số khỏi bệnh hầu như để lại di chứng thần kinh và bệnh không có thuốc đặc trị...
Phải tự sản xuất được vắc-xin cho đất nước
Các phương pháp thụ động như diệt muỗi, diệt bọ gậy bằng hoá chất không hiệu quả cao vì muỗi truyền bệnh viêm não Nhật Bản là loại Culex tritateniorhynchusmột trong 30 loài muỗi truyền virus viêm não Nhật Bản chủ yếu, lại sống và sinh sản ở đồng ruộng lúa nước. Biện pháp hiệu quả nhất là chủ động tiêm phòng bằng vắc-xin.
Tuy vậy, trước những năm 1990 điều kiện kinh tế VN còn rất khó khăn trong khi giá thành nhập vắc-xin là 4-5 USD/liều. Do đó, Viện Vệ sinh dịch tễ TW đã cử TS Liên sang ĐH Osaka để tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất vắc-xin vào tháng 5/1989.
Lẽ ra việc tiếp nhận thường phải mất 12 tháng nhưng do kinh phí hạn hẹp nên TS Liên chỉ có thể đủ tiền theo học trong... 1 tháng để tiếp nhận quy trình công nghệ gồm 28 công đoạn với kỹ thuật cao. Tiếng là 1 tháng nhưng nếu trừ ngày lễ, ngày nghỉ thì thực tế, TS Liên chỉ còn đúng 21 ngày cho học lý thuyết và thực tập. Lúc đó, không ai nghĩ VN có thể sản xuất được vắc-xin với thời gian học ngắn ngủi như vậy...!
Tận dụng máy bỏ, lọ vắc -xin quá "đát" để nghiên cứu...
Trở về nước, TS Liên bắt tay ngay vào thử nghiệm từng công đoạn của quy trình để chọn lọc phương án tối ưu, phù hợp và cho hiệu quả cao trong sản xuất ở VN.
Chẳng hạn, để chuột liệt đạt tỷ lệ cao nhất (93-95%) sau mỗi lần gây nhiễm vi-rút viêm não Nhật Bản, TS Liên và cộng sự phải thử nghiệm nhiều lần để xác định lượng vi-rút tối ưu. Được biết tỷ lệ này cao gấp 2 lần so với công nghệ của Thái Lan.
Ngoài ra, theo quy trình tiếp thu công nghệ, não chuột chỉ được nghiền một lần nhưng TS Liên cùng cộng sự đã nghiền hai lần. Kết quả cho thấy năng suất tăng lên rõ rệt...
Mặc dù những công việc trên tốn nhiều thời gian và được tiến hành trong điều kiện cơ sở vật chất phòng thí nghiệm nghiên cứu còn rất nghèo nàn trong những năm 1989-1990 nhưng TS Liên không nản chí, vẫn quyết tâm và say mê với công việc.
Nữ cán bộ khoa học này đã vào kho phế liệu để tìm một số dụng cụ, thiết bị đã hỏng về dùng tạm, chẳng hạn như sửa máy nghiền đã bị bỏ đi của Đức để nghiền não chuột. Sau khi bào chế xong vắc-xin, TS phải vào kho nhặt mấy lọ vắc-xin quá đát để xúc rửa rồi đóng vắc-xin mới, gửi sang Nhật Bản kiểm nghiệm. Rồi có những hôm ở lại phòng thí nghiệm tới nửa đêm để hoàn thành công việc, đành gác lại công việc nội trợ để chồng con phải chia sẻ và chịu thiệt thòi.
Làm lợi cho đất nước hàng trăm triệu USD
Sau một năm, thành quả của những nỗ lực tột bậc nói trên là 4 loạt vắc-xin viêm não Nhật Bản đầu tiên do VN sản xuất đạt tiêu chuẩn quốc tế 100%, tinh khiết tối đa và rất an toàn. Các loạt tiếp theo cũng cho kết quả tương tự, đạt chất lượng như của Nhật Bản. Đó là thành quả thực sự của những người làm khoa học sáng tạo nghiêm túc. Với thành công này, VN trở thành nước thứ tư tại châu Á, ngoài Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan, sản xuất được vắc-xin viêm não Nhật Bản bằng công nghệ bất hoạt từ não chuột - công nghệ duy nhất hiện được Tổ chức Y tế thế giới công nhận. Cho tới nay, vắc-xin viêm não Nhật Bản đã được sản xuất ở quy mô công nghiệp với công suất 350.000 liều/loạt, đủ cung cấp cho cả nước và xuất khẩu.
Hiện giá vắc-xin viêm não Nhật Bản dành cho Chương trình tiêm chủng mở rộng ở VN là gần 7.000 đồng/2liều trẻ em 1-5 tuổi và 10.000 đồng/liều người lớn, so với 71.325 đồng/liều do Nhật Bản sản xuất. Nếu phải mua 25 triệu liều vắc-xin của Nhật Bản để tiêm cho trẻ em VN từ năm 1990 tới 2004 thì Nhà nước cần 112.500.000 USD. Như vậy, việc sản xuất vắc-xin trong nước đã tiết kiệm cho Nhà nước gần 100 triệu đôla, đấy là chưa kể doanh thu từ xuất khẩu.
Trước năm 1995, số ca hội chứng não cấp ở trẻ em do viêm não Nhật Bản gây ra chiếm 76-80%. Sau hơn 10 năm dùng vắc-xin của Viện Vệ sinh dịch tễ TW, con số này chỉ còn 30-35% do trẻ em chưa tiêm vắc-xin, chưa tiêm đủ 2-3 liều hoặc tiêm không đúng lịch.
Với những đóng góp to lớn, tích cực và hiệu quả vào công tác phòng chống bệnh viêm não Nhật Bản ở nước ta, công trình ""Vắc-xin phòng bệnh viêm não Nhật Bản"" đã được Chủ tịch nước ký quyết định trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học-Công nghệ năm 2005.
------------------------
Bệnh viêm não Nhật Bản gây hội chứng não cấp, đặc biệt ở trẻ em 1-15 tuổi. Bệnh có mặt ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Đông Nam Á, các nước khu vực Tây Thái Bình dương, Ấn Độ... với tỷ lệ mắc 50.000 ca/năm. Tỷ lệ tử vong là 20-60%. 60-70% số khỏi bệnh để lại di chứng thần kinh như liệt vận động, rối loạn tâm thần...
Bệnh viêm não Nhật Bản không truyền trực tiếp từ người sang người mà qua muỗi. Động vật khuếch đại là bò, dê, la, lừa, ngựa... và động vật nhạy cảm nhất, thường xuyên mang virus viêm não Nhật Bản là lợn và một số loài chim di trú như liếu điếu, cò và một số loài chim ăn quả. Muỗi đốt lợn hoặc chim mang virus rồi truyền virus sang người.
Bệnh viêm não Nhật Bản không truyền trực tiếp từ người sang người mà qua muỗi. Động vật khuếch đại là bò, dê, la, lừa, ngựa... và động vật nhạy cảm nhất, thường xuyên mang virus viêm não Nhật Bản là lợn và một số loài chim di trú như liếu điếu, cò và một số loài chim ăn quả. Muỗi đốt lợn hoặc chim mang virus rồi truyền virus sang người.
